08 :: Blijf uit m'n buurt

'Gated communities' of 'hekwerkwijken' mag je ze niet noemen. Dat staat zo asociaal in deze gevoelige tijden. Een hek komt er ook niet altijd aan te pas. Nee, maar er ligt wel een slotgracht omheen. Amerikaanse toestanden of een welkome nieuwe vorm van 'servicewonen'?

door Ingeborg van Lieshout

Bloemen in de voortuin en een brievenbus naast het tuinpad. Negenduizend volt op het hek dat de wijk omheint en een beveiligingsbeambte die 24/7 de wacht houdt. Dit is niet het huis van Ayaan Hirsi Ali of Geert Wilders. Dit is de droom van veel gezinnen in de VS, Zuid-Afrika en Midden- en Oost-Europa. Als het niet lukt om alle enge mensen achter een hek te zetten, dan zetten we het hek om onszelf. Zo sluit je buiten wat je niet bevalt. En dat is een hele geruststelling.
    Tussen het aantal afgeschermde wijken of 'gated communities' en de grootte van de inkomensverschillen in een land bestaat een direct verband. In Los Angeles, waar bijstand praktisch ontbreekt, is inmiddels 95 procent van de nieuwbouw omheind. Zolang straten en pleinen eigendom zijn van verenigingen van eigenaren, zoals in delen van Johannesburg, kan men daar juridisch niets tegen doen. De gated communities in Kiev zijn vooral het territorium van yuppies. In Nederland is het nog niet zo ernstig. Of toch?

Negen kastelen en een slot
Een metershoge bakstenen muur, een slotgracht, een gebouw als een fort, vergis je niet, dit is Nederland. De nu bijna opgeleverde wijk Haverleij bij Den Bosch groepeert duizend woningen en appartementen in negen kastelen en het Slot Haverleij. Elk kasteel biedt plaats aan vijftig tot negentig woningen. In het slot komen er ongeveer 450. Toch noem je Haverleij geen gated community. Want hoewel je bij het betreden van de (enige) toegangsbrug je op z'n minst afvraagt of je wel welkom bent, zijn de binnenplaatsen openbaar gebied.
    De woningen hebben een eigen opgang en geen tuin. Is er dan wel contact tussen de bewoners? 'Een belangrijk trefpunt wordt het binnenhof', zegt Haverleij bv. 'En de golfbaan.' Is het dan een wijk voor gepensioneerden, een getto voor rijkelui die in geruststellende veiligheid en gelijksoortigheid hun dagen weggolfen? Welnee, in Haverleij wonen mensen van alle leeftijden. Je vindt er gewoon een school en zelfs woon-werkwoningen. Opticien Robert Jan Wagenvoorde: 'Ik had een tuin, maar tuinieren is niet mijn hobby. Verder ben ik eigenlijk ook niet veel thuis. Het appartement op Slot Haverleij is in mijn ogen een mooie pied-à-terre.' Dorrie van Bracht voelt zich veilig in kasteel Velderwoude: 'De kinderen hebben zelfs de neiging om hun fietsen zonder slot buiten te laten staan.'
    De prijzen van de appartementen en eengezinswoningen liggen tussen de 140.000 en 860.000 euro. Er zijn geen sociale koopwoningen. Exclusiviteit, luxe en vrijheid staan hier hoog in het vaandel. Maar boven alles gaat het om veiligheid en privacy.

Eindeloos uitzicht
Haverleij mag dan een doodlopende wijk zijn – je loopt tegen de muur of in de sloot - het is wel een spectaculair antwoord op middelmatige woningbouw. Wonen in een Vinex-wijk staat gevoelsmatig gelijk aan middelmatigheid, burgerlijkheid en een voorspelbaar leven: bij de buren een kopje Senseo drinken; de kliko niet te vroeg naar buiten en netjes in de rij. Twee onder een kap keer tweeduizend. Dat kan ook anders. De kastelen van Havereij bij Den Bosch zijn het werk van architect Sjoerd Soeters. 'We moeten af van de middelmatige milieus, dus verdunnen of verdichten.' Dankzij die zogeheten verdichting blijft in Haverleij negentig procent van de voorbestemde ruimte vrij voor een eindeloos uitzicht op het grote groene landschap. Zonder auto's of de waslijn van de buren. Soeters: 'De beleving van wonen in het landschap gaat onmiddellijk verloren als het uitzicht wordt vertroebeld door trottoirs en lantaarnpalen of tuintjes en zitjes van de buren. Daarom beschouwen we de buitenmuur als absolute grens. En laten we het landschap met volle branding tegen de kasteelmuren slaan, hooguit gebroken door een gracht of dijk.'
    Dat zijn plan heeft geleid tot vestingen in het weiland is sec een gevolg van verbetering van de woonbeleving. Dat er nogal wat ophef is vanwege de associatie met gated communities vindt hij maar kouwe drukte: 'Bij een kasteel hoort een hek, dat weet iedereen die op schoolreisje is geweest naar Slot Loevestein.' Hij komt enkel de wensen van de, wellicht qua smaak wat conservatieve, mens tegemoet. Tenslotte zijn bijna alle woningen al verkocht. 'Een modern flatgebouw is ook een gated community, maar dan een verticale', zegt Soeters provocerend.

'Servicewonen'
Stedenbouwkundigen denken daar wel anders over en zijn helemaal niet blij met het uit de VS overgewaaide fenomeen gated communities. Hekwerkwijken reduceren de openbare ruimte tot corridors tussen blinde muren. De enclaves vernietigen de stadscultuur. Jaap Modder, erelid en voorheen directeur van het Nirov, vereniging voor ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteit: 'Wat we vooral nodig hebben zijn ontwerpen voor ontmoetingsplaatsen, voor het openbare domein. In Los Angeles en Rio de Janeiro kan je zien wat er gebeurt als je de happy few een afgekoppeld zorgeloos wereldje bezorgt. Het leidt tot een totaal gesegregeerde wereld waar angst het sociale leven reguleert.'
    Lars Mosman, ontwikkelingsmanager bij Heijmans Vastgoed, een van de drie initiatiefnemers van Haverleij: 'In Nederland is wonen in een gated community geen noodzaak en zeker nog geen gemeengoed. Het zit kennelijk niet zo in onze aard. De doelstelling voor Haverleij was een andersoortige uitbreidingswijk te bieden. Dat dit in de vorm van verschillende vestingen is, is de vertaling van de architect van het verdichten in het landschap. Voor de verkoop is het stempel "gated community" niet noodzakelijk of bevorderlijk.' De afdeling communicatie wil zelfs liever niet meewerken aan een artikel waarin gated communities genoemd worden.
Mosman ziet wel toekomst in wonen met een besloten karakter en een uitgebreide service. 'Woningen waarbij je beschikt over een klusjesman, iemand die desgevraagd zorg verleent, je pakje aanneemt of de planten water geeft.' Handig als je naar je tweede huis in het buitenland bent bijvoorbeeld. Vooralsnog bestaat dit 'servicewonen' alleen voor rijken en ouderen.

Rollatordorp
Onder oudere rijken, in de VS de groep die de ontwikkeling in gang zette, stijgt de vraag naar beveiligd wonen. Een wijk zonder hangjongeren, vandalen of voorbijrazend verkeer. Maar met genoeg artsen en rollators. Vergrijzing is geen probleem, maar een kans, vindt Gerard Rijerse van de gemeente Zeist. Hij ziet wel wat in Care Valley, de zorgvallei die rond Zeist zou moeten verrijzen.
    De statistieken wijzen misschien in de richting van duizenden enthousiastelingen, maar willekeurig om commentaar gevraagde dames in bejaardentehuis De Ankerplaats in Lelystad zien het niet zitten. 'Je moet jongeren om je heen houden. Voor het leven in de brouwerij', zegt Antje Asman (63). Advies hebben ze ook: schaf de leeftijdsgrens af. Asman: 'Anders worden de jongeren ook daar zo afgekat. Zo van: wat doe jij hier, snotneus?'

Pottenkijkers
Hoewel de gated community of hekwerkwijk zoals die bestaat in de VS in Nederland geen paal in de grond krijgt, lijkt de muur hier wel in opkomst. Bakstenen gevels, wallen en torens worden alom gebouwd. Woonfort Leidsche Rijn is een complex van 42 woningen binnen een zware bakstenen ommuring. Architectenbureau Sluijmer en van Leeuwen ziet een 'associatie met defensieve of gated communities niet als wenselijk.' In Helmond staat sinds 1996 Kasteel Noord, een groot appartementencomplex. Wolvenschans in het Groningse Leek is een door water omringde bakstenen toren die is geïnspireerd op de typisch Groningse borgen, woonkastelen met een park. Dat is voor de meeste Nederlanders wel voldoende geborgenheid.
    Maar wie het echt gemaakt heeft, sluit zich graag meer af. Aan de Amsterdamse Osdorperweg stuit je op elektronisch bedienbare hekken met video-intercomsysteem. Het lijkt erop dat de bewoners van deze villawijkjes pottenkijkers koste wat het kost buiten de deur willen houden. Er wonen voetballers. Volgens de makelaar staat het hek er niet zozeer voor de privacy: 'Het geeft vooral een luxe uitstraling.' Roel Pieper heeft zijn hek wel als beveiliging. In 2003 wist een indringer ondanks het twee meter hoge hek met prikkeldraad en continue videobewaking zijn huis binnen te komen. In de gemeente Bloemendaal, waar Pieper woont, gingen serieuze stemmen op om, naast de politie, een particulier beveiligingsbureau 24 uur per dag met drie auto's te laten surveilleren.

Wat moeten we ermee, zo'n hekwerkwijk? Maakt het mensen niet nog banger? Onbekend maakt onbemind, dat idee. Aan de andere kant, denk aan Melrose Place. Geweldig om daar rond het zwembad te wonen. En in je eentje schaf je niet zo snel een zwembad, sauna of tennisbaan aan. Of de Arubapier in Almere, met woningen aan het water en woonboten, die gemeenschappelijk eigendom is van de bewoners. Ook in Golfresidence Dronten begrijpt men dat het wonen tussen mensen met gelijke interesse meer mogelijk maakt. Een hek sluit niet alleen mensen buiten, maar omsluit ook wat je met elkaar hebt. In een tijd van individualisme is zo'n wijk misschien juist een uitkomst. Stedenbouwkundige Sjoerd Cusveller: 'Zegen of vloek, we weten we het antwoord pas als de eerste kinderen die opgroeien in een hekwerkwijk, hun puberteit bereiken en met hun skateboards en gettoblasters het vredige wereldje in beslag nemen.'