14 :: Word baas in eigen brein

Hersentraining maakt medicijnen zoals ritaline of prozac overbodig. En zelfs mensen zonder klachten gaan er beter door presteren. Hanny Roskamp ondergaat de kracht van neurofeedback.

door Hanny Roskamp

Ik concentreer me op het computerscherm en probeer het ufo’tje door een darmachtige tunnel te sluizen, zonder tegen de randen te botsen. Sinds mijn Tetris-verslaving heb ik niet meer zo’n simpele game gespeeld. Toch kost het moeite. Ik moet het namelijk zonder handen zien te doen, zonder muis, joystick of toetsenbord. Puur op gedachtekracht.
Om te checken of me dat lukt, heeft Else Dahmen van het Neurofeedback Instituut mijn hersenpan aangesloten op elektroden die mijn hersengolven meten. Die zijn zichtbaar te maken met een EEG. Als we diep in slaap zijn, meet een EEG vooral de langzame deltagolven, met een frequentie van 1 tot 4 Hz. Als we wakker zijn maar ontspannen, domineren de alfagolven met een frequentie van 8 tot 12 Hz. Als we ons concentreren, produceren de hersenen bètagolven van 13 tot 40 Hz. En dan zijn er ook nog de thetagolven, die verschijnen als iemand diep ontspant of mediteert met een frequentie tussen 4 en 8 Hz.
Als ik de gewenste golven produceer, blijft het ufo’tje op koers. Nu is het alleen nog de kunst om te ontdekken hoe ik de juiste hersengolven produceer. Niet te moeilijk doen, denk ik nog even, en dan krijg ik opeens, al kijkend naar het ufo’tje, op onverklaarbare wijze grip op de ufo en dus op mijn hersengolven. Tegelijkertijd voel ik een vreemde, spannende maar aangename buzz in mijn bovenkamer. Het lukt! Dahmen bevestigt dat ik nu meer rustige bètagolven van 13 tot 16 Hz in plaats van snelle bètagolven produceer en dat dit betekent dat ik optimaal presteer omdat er een ‘ontspannen focus’ ontstaat.
Als ik leer om deze ‘brainwave’ op commando te produceren, zullen mijn prestaties en concentratievermogen ook buiten deze opstelling verbeteren, verzekert ze mij. Ik moet dan wel zo’n twintig tot veertig sessies volgen van een half uur. Dat is zeker geen straf, want het aansturen van mijn hersengolven geeft een enorme kick. En de elektrodes die midden op mijn hoofd en aan mijn oren zijn geplakt, voel ik niet eens.

Nieuwe paden
Wat in het Neurofeedback Instituut gebeurt is geen zweverige healingmethode, maar een techniek die is ontwikkeld door neuropsychologen en waarvan inmiddels wetenschappelijk is aangetoond dat het effectief is bij uiteenlopende klachten die hun oorsprong hebben in de hersenen, van epilepsie tot depressie. Neurofeedback is op dit moment een van de heetste ontwikkelingen binnen de psychiatrie en de psychologie. In plaats van chemische processen, pakt het elektromagnetische processen aan, al werkt het ook door op de chemie van het brein. Frank Duffy, professor in neurologie aan de Harvard Medical School in Boston zegt hierover: ‘Als van een of ander geneesmiddel was gebleken dat het zo breed en effectief kon worden ingezet als neurofeedback, was het nu al in elke apotheek ter wereld verkrijgbaar.’ Het maakt medicijnen overbodig en is zeer effectief.
Dahmen is dan ook razend enthousiast over de geweldige resultaten die ze bij cliënten bereikt. ‘Je ziet al heel snel dat er iets met de mensen gebeurt. Een van de eerste mensen die ik behandelde was een man met angsten en concentratiestoornissen. Hij legde moeilijk contact en sloot zich af van de buitenwereld. Binnen tien sessies zag ik hem opklaren. Het ging beter met hem op álle fronten. Er is onderzoek gedaan bij mensen met epilepsie en ADHD en we zien dat artsen steeds vaker naar ons doorverwijzen. Inmiddels hebben we een wachtlijst van enkele maanden.’
De veranderingen die in de hersenen optreden na zo’n veertig sessies zijn blijvend. Er worden waarschijnlijk neurologische paden (circuits) aangelegd die daarvóór niet beschikbaar waren. Neurofeedback heeft talloze mensen geholpen met ADHD, epilepsie, angst- en paniekstoornissen, autisme, migraine, depressies en verslaving. Daarnaast laat onderzoek zien dat ook gezonde mensen baat hebben bij neurofeedback, omdat bijvoorbeeld de cognitieve functies verbeteren.

Tegenwerking
Het heeft lang geduurd voordat neurofeedback deze reputatie kreeg. In de jaren zestig ontdekte slaaponderzoeker Barry Sterman, nu professor emeritus aan de Universiteit van Californië, dat hij katten kon trainen om hun hersengolven te veranderen. Als de US Airforce hem vraagt om een chemische stof te testen die epilepsie kan oproepen, merkt hij dat de katten die hij getraind had, immuun zijn voor epileptische aanvallen. Hij denkt dat dit ook voor mensen zou kunnen werken, maar collega’s verslijten hem regelrecht voor gek.
Pas als Margaret Ayers, een van de pioniers van de neurofeedback de draad weer oppakt, komt het verhaal echt op gang. Zij heeft inmiddels patent op een aantal apparaten die gebruikt worden in de neurofeedback en ze behandelt zelf patiënten. Ze leest als puber over de gelukzalige staat van de yogi, die ontstaat door twintig jaar lang te mediteren in een grot. De yogi kan dan zelfs zijn eigen hersenen horen. Ayers denkt dat dit aan het geluidversterkende effect van de grot moet liggen en bedenkt dat je die gelukzalige staat sneller zou kunnen bereiken, als je hersengolven elektronisch zou kunnen versterken. Als ze psychologie studeert, stelt ze haar professor voor om hiermee een experiment te doen, maar hij wijst dit af als zijnde op hol geslagen fantasie.
Als ze later hersenonderzoek doet bij epilepsiepatiënten, hoort ze van het onderzoek van Sterman bij katten en besluit daarop voort te borduren. Ze behandelt de eerste patiënten met iets dat al heel veel lijkt op de huidige neurofeedback. Sommige patiënten genezen, anderen niet, maar allemaal voelen ze zich na de behandeling stukken ‘gelukkiger’. Dat brengt Ayers op het idee om ook patiënten met stemmingsstoornissen te behandelen. Ze ontdekt dat de hersengolven van mensen die zich goed voelen en van mensen die depressief zijn, verschillen. Ze begint in 1976 ernstig depressieve mensen te trainen met neurofeedback en behaalt uitstekende resultaten. Haar patiënten hebben niet alleen een veel beter humeur, ze gaan ook veel beter slapen. Er is echter geen wetenschappelijk tijdschrift die het aandurft om haar resultaten te publiceren.
Ondertussen zoekt ze naar manieren om de neurofeedback te perfectioneren. Pas als de pentiumchip verschijnt, heeft ze een computer die snel genoeg kan rekenen om realtime feedback te geven over wat zich afspeelt in de hersenen. Ze ontwikkelt apparaten waarmee het mogelijk is de hersengolven daadwerkelijk goed aan te sturen en haar onderzoek raakt in een stroomversnelling. Inmiddels werken talloze onderzoekers aan de verdere onderbouwing van wetenschappelijke resultaten met neurofeedback.
Aan de Universiteit van Tübingen leert men epileptici tegenwoordig om aanvallen te onderdrukken zonder medicijnen. Door de langzame golven van het hersenschors (SCP’s) te controleren. Een aanval begint namelijk met het op hol slaan van dit type golven. Bij ADHD zijn soms de snelle bètagolven het doelwit van de therapie, soms juist de langzame thetagolven. In de VS zijn al zevenhonderd behandelcentra die gebruik maken van neurofeedback. De NASA past neurofeedback toe om het concentratievermogen van piloten te verbeteren. En een recente studie van psycholoog David Vernon van de Canterbury Christ University in Engeland laat zien dat het geheugen bij het onthouden van woordenlijstjes bij gezonde vrijwilligers vijftien procent beter wordt.

Visjes en fietsen
Dahmen geeft me nog een voorbeeld van een feedbacksysteem. Dit keer is het een aquarium vol visjes, die naar links zwemmen. Als ik ontspannen golven produceer, worden de visjes zichtbaar en hoor ik een aangename melodie. Als ik andere golven produceer dan de gewenste, vervaagt het beeld en de muziek. Al snel heb ik weer door hoe het visje zwemt. En Dahmen koppelt me vlug af, want ik ben niet onder behandeling, ‘dus weten we niet goed wat we aan het trainen zijn, straks ga je met hoofdpijn naar huis!’
Dat roept de vraag op of neurofeedback ook contra-indicaties heeft of bijwerkingen. ‘Bij ernstige psychiatrische klachten, zoals psychoses en schizofrenie beginnen we er niet aan. Ook niet als cliënten suïcidaal zijn. Bij een laag IQ en bij ernstig autisme is het lastig trainen. We zien dat tachtig procent van de cliënten er baat bij heeft. Maar we zien ook wel eens dat de klachten eerst korte tijd erger worden voordat de verbetering inzet, omdat de hersenen een nieuwe balans zoeken. Iemand moet voldoende coping hebben om met die veranderingen om te gaan. Ook is men in het begin na een behandeling soms erg moe.’
Opvallend is dat Dahmen me van tevoren geen aanwijzingen geeft hoe ik mijn hersengolven moet aanpakken. Dus als we nog een proef doen, blijft een ruimtevaartuigje een paar minuten in het luchtledige hangen. Ik krijg het niet gelanceerd. Het is een kwestie van zelf ontdekken en de een is daar sneller in dan de ander. ‘Daarom vergelijken ze neurofeedback wel eens met leren fietsen. Je kan het wel uitleggen, maar iemand moet het zelf ervaren. En als je het eenmaal kunt, verleer je het nooit meer’, vertelt Dahmen.

Doe het zelf
Ik geloof dat wat ik hier ervaar een enorme impact kan hebben op mijn functioneren en zou meteen wel veertig sessies willen inboeken, als die geen zestienhonderd euro zouden kosten. Het zou me overigens niet verbazen als de psycholoog zichzelf op den duur overbodig maakt met deze techniek. Maar Dahmen betwijfelt dat. ‘Soms is het toch nodig om mensen ook meer inzicht te geven. Mensen met een burn-out knappen vaak enorm op. Maar dan gaan ze meteen weer veel te hard werken. Dus ze moeten ook leren om hun grenzen beter te bewaken.’ Bovendien is er een deskundige nodig om te bepalen welke locatie van het brein en welke hersenfrequenties training nodig hebben.
Opvallend is dat wat de ogen zien, zo’n enorme controle heeft over wat zich afpeelt in de hersenen. Het doet een beetje denken aan de kracht van visualisaties, maar dan geholpen door de computer. Dahmen beaamt dat neurofeedback en visualiseren wel enigszins een raakvlak hebben. ‘Men heeft inmiddels aangetoond dat sporten, spieren trainen en het leren van nieuwe handelingen makkelijker is, als iemand tevoren visualiseert dat hij dat doet.’
Ik zie ook wel wat in een persoonlijke neurofeedback-kit voor thuis of via internet. Ik zou hem in elk geval onmiddellijk kopen. Het simpele apparaatje voor onderweg is er nog niet, maar het Neurofeedback Insituut biedt wel thuissessies aan. ‘Als iemand eenmaal een uitgebreide intake heeft gehad en hier een aantal keren heeft geoefend, dan kan hij trainen op afstand. We leren hem hoe hij zelf thuis de elektrodes kan opplakken en kan trainen. Een setje voor thuis bestaat nog niet, maar het zou me niet verbazen als de ontwikkelingen die kant uit gaan.’

Biofeedback en neurofeedback gebruiken hetzelfde concept. Iemand krijgt informatie teruggekoppeld over lichaamsfuncties, bijvoorbeeld bloeddruk of hartslag. Hij of zij probeert die met zijn gedachten te veranderen en leert zo controle te krijgen over zijn lichaam. Vroeger gebeurde dat bij psychologen, tegenwoordig zijn er kleine units te koop, zoals de Resperate, een apparaatje waarmee je thuis zelf je bloeddruk kunt verlagen, zonder medicijnen. Neurofeedback is een speciale vorm van biofeedback (ook wel ‘EEG biofeedback’ genoemd), waarbij wordt gekeken naar de hersengolven. De verandering wordt bewerkstelligt door beloning, goed gedrag van de hersenen wordt als het ware beloond door positieve feedback in de vorm van beeld of geluid. Units voor thuis zijn niet verkrijgbaar. Voorlopig is het een training waarbij een specialist je moet begeleiden.