Overweldigd door Tokio

Een van de bekendste en meest geliefde fotografen uit onze vaderlandse geschiedenis is Ed van der Elsken (1925-1990). Een man al even kleurrijk en excentriek als de mensen die hij, veelal op straat, vereeuwigde. Zijn foto's uit overal ter wereld, maar vooral Amsterdam, Parijs en het verre oosten zijn wereldberoemd. Hij maakte ook films, waarin hij net als in zijn foto's brak met de traditie dat de maker onzichtbaar staat te zijn achter de camera. Zijn vrolijke hoofd en het vaak droge, maar zelden cynische commentaar als bijschrift of geluid onder zijn beelden in foto's en documentaires zijn amusant en herkenbaar.

Van der Elsken bezocht Japan vaak, gefascineerd door de Japanse cultuur, een eigenaardige mix van traditionele waarden en gebruiken en westerse invloeden. 'Veel mensen weten niet dat veel boeken in Japan zijn uitgegeven', vertelt Frank Ortmanns (1977), die in 2007 afstudeerde aan de Master in Photographic Studies op de relatie van Ed van der Elsken met Japan. Hij stuitte tijdens research hiervoor niet alleen op honderden ongepubliceerde foto's, maar ook op een correspondentie van de fotograaf met het Museum van Volkenkunde in Leiden, die repte van een audiovisuele installatie over Japan met foto's die Van der Elsken midden jaren tachtig had gemaakt. Hoewel dat project nooit doorgang vond in Leiden en ook elders niet werd gerealiseerd, liet het Ortmanns niet los. Het moest toch mogelijk zijn om dit mogelijk te maken, peinsde hij, en het liefst onder de werktitel die de fotograaf de onvoltooide installatie zelf had gegeven: Tokyo Symphony.

Ortmanns zocht en vond samenwerking met het Nederlands Fotomuseum, dat het archief van Van der Elsken beheert, en met Paradox, een bedrijf dat multiplatform-documentaireprojecten produceert en waar hij zelf werkt. Anneke Hilhorst, weduwe van de fotograaf, diepte uit een kast zo'n 6,5 uur geluidsopnamen op die de beelden konden ondersteunen. Vervolgens werd aan geluidskunstenaar Mark Glynne gevraagd van de opnamen een soundscape te editen, aan de hand van het door Ortmanns samengestelde en gemonteerde fotomateriaal. Ten slotte zorgde Jeroen de Vries voor het tentoonstellingsontwerp: drie schermen van 2 bij 3 meter elk, die een slideshow van het Japanse werk van de fotograaf tonen. Een gewone slideshow met de technieken uit de tijd waarin Van der Elsken de foto's maakte. Gekozen werd voor gebruikmaking van eigentijdse, digitale projectietechnieken. Zoals overvloeiingen, sprongen van het ene naar het andere beeld, split-screens en gesynchroniseerd ritme van beeld en geluid.

Resultaat: Tokyo Symphony. Naast 6,5 uur geluidsopnamen en 1600 nooit eerder gepubliceerde kleurendia's bestaat de audiovisuele installatie uit korte geluidsnotities en handgeschreven teksten. Een persoonlijke impressie in beeld en geluid van het overweldigende Tokio. 'Zoals de vismarkt of een jongerenontmoetingsplek waar op een zondagmiddag talloze punkbandjes in de openlucht optreden', vertelt Ortmanns. 'Je ziet mensen flaneren in het uitgaansleven en ontzettend dronken worden, bezoekt vrouwelijke sumoworstelaars en religieuze feesten. Het moet voelen alsof je aan de hand van de fotograaf wordt meegenomen in het dagelijks leven van Tokio. Alsof je er zelf bij bent.'

Het werk dat Ed van der Elsken bij leven nooit heeft kunnen verwezenlijken is te zien in het Nederlands Fotomuseum, van 3 april t/m 20 juni.

Beeld: Tsukiji vismarkt, Tokio 1986 , Ed van der Elsken (Nederlands Fotomuseum)