Tips voor het IDFA 2009

Liefhebbers van documentaires zijn veelal aangewezen op tv, dvd's en een enkele film in een alternatief filmhuis. Maar van 19 tot 29 november is het smullen geblazen in Amsterdam. Dan zijn op het Internationale Documentaire Festival Amsterdam (IDFA) in een periode van tien dagen zo'n driehonderd documentaires te zien in bioscopen als Tuschinski en Pathé De Munt. Uit de 90 pagina tellende programmagids van het grootste documentairefestival ter wereld verzamelden we de Brightste films, over internet en dubbellevens bijvoorbeeld, over dromen van leven op Mars, copyrights en een excentrieke Japanse uitvinder.

Book of Miri
Miri is een jonge vrouw die op internet een tweede leven leidt. In het dagelijks leven is ze bibliothecaresse, maar op haar blog heeft ze een glamoureus alter ego geschapen. De documentaire toont die bedrieglijke droomwereld, in contrast met haar echte leven in een klein stadje in Zweden. De documentaire van Katrine Philp echoot het extreem gestileerde maar daardoor ook verstikkende van Miri's blog. We zien Miri aan het werk in de bibliotheek, steeds ingesloten tussen rijen boeken. Dat claustrofobische gevoel krijgen we ook als we haar thuis zien, waar ze zich opsluit en afsluit, terwijl het kille licht van het computerscherm op haar gezicht valt.

Dreamland
IJsland is aantrekkelijk voor investeerders in groene energie. Dat levert het dunbevolkte land veel geld op, maar gaat ten koste van het natuurbehoud. Zo heeft het Amerikaanse bedrijf Alcoa de IJslandse regering bewogen tot het opofferen van een groot deel van het oosten van het eiland voor 'groene' aluminiumproductie. Daarbij gaan landschap, vegetatie, dierlijk leven en landbouw verloren. Milieuactivisten vinden het crimineel en linkse economen stellen dat het niet gaat om constructieve groei, maar om een korte opleving van de economie. De film is een ode aan het bedreigde landschap: prachtige helicoptershots van een adembenemend, ruig gebied, met watervallen, uitgestrekte groene steppen en geisers.

The Invention of Dr. Nakamats
Dr. Nakamats, een 81-jarige Japanner, claimt ruim 3300 patenten. waaronder de eerste floppy disk, een lust opwekkende Love Jet spray en de Dr NakaMats Brain Drink. Zelf krijgt hij zijn beste ideeën onder water, '0,5 seconden voor je sterft'. Om ze meteen te noteren, heeft hij een onderwaternotitieblokje uitgevonden. Hij oogt kwiek; de in 1928 geboren Nakamats wil 144 jaar oud worden. Daartoe onderzoekt hij al sinds 1971 dagelijks het effect van zijn maaltijd op zijn bloed, wat hem in 2005 de Ig Nobelprijs opleverde, die is ingesteld voor in eerste instantie humoristisch maar uiteindelijk wel serieus onderzoek.

Mars Dreamers
De sterrenkundigen, geologen, ruimtearchitecten, astrobiologen, studenten computerwetenschap, schrijvers en natuurkundigen die in de documentaire Mars Dreamers aan het woord komen, hebben één ding gemeen: ze fantaseren allemaal over een toekomst op Mars. Voorlopig biedt de onherbergzame Mojave-woestijn in Utah een goed alternatief. Hier kunnen de wetenschappers naar hartelust doen alsof ze op de rode planeet staan. In het onderzoekscentrum The Mars Society, bijvoorbeeld, wordt gewerkt onder omstandigheden die te vergelijken zijn met die van Mars. Documentaire maker Richard Dindo legt zijn protagonisten de vraag voor of ze bereid zouden zijn de pioniersrol op zich te nemen. Het antwoord is keer op keer een volmondig: ja!

My Super Sea Wall
De Nederlandse documentairemaker Jan Louter maakte in 2008 The Last Days of Shishmaref, over een dorp op een eiland in Alaska dat door erosie onbewoonbaar is geworden. Zijn film staat niet op zichzelf, bewijst deze korte documentaire over Kivalina, een piepklein eiland in Alaska dat eveneens door de zee dreigt te worden verzwolgen. Door klimaatverandering zijn de stormen de afgelopen jaren zo krachtig geworden dat de dijkloze kust erodeert en de 377 bewoners, allen Inupiat, natte voeten krijgen. In 2004 gingen ze gebukt onder de ergste storm sinds mensenheugenis. Sindsdien leiden de bewoners een onrustig leven, zo blijkt uit interviews en de dorpsbijeenkomsten die hen op de hoogte moeten houden van de plannen voor de toekomst. De huizenhoge, peperdure muur van zandzakken die om het eiland is aangelegd, blijkt het niet lang te houden. De enige andere oplossing is verplichte verhuizing, maar daar hebben de meeste bewoners geen oren naar. Het eiland en de oceaan die hun voorouders altijd van eten hebben voorzien, kunnen ze niet zomaar verruilen voor de stad. Toch zullen ze waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als de eerste vluchtelingen voor klimaatverandering.

Space Tourists
Om hun ultieme droom te verwezenlijken reizen steeds meer miljardairs naar Kazachstan, waar ver weggestopt raketlanceerbasis Baikonur en het trainingcentrum Star City liggen. Om de ruimtereizen te financieren, verkopen de Russen tegenwoordig de derde stoel in de capsule aan zeer vermogende Amerikanen, die met hun twintig miljoen dollar kostende ticket bijna de helft van de kosten dekken. De Amerikaanse zakenvrouw Anousheh Ansari is één van hen. Space Tourists laat in niet-chronologische volgorde zien hoe zij zich opmaakt voor haar reis in de Soyuz-raket naar het Internationale Ruimtestation. Ondertussen struint Magnumfotograaf Jonas Bendiksen voor een fotoserie naar ruimteafval, samen met de bewoners van de nabijgelegen, zeer geïsoleerde dorpen op de steppen. Zij verdienen een centje bij aan het schroot dat vaak van het beste materiaal ter wereld is gemaakt. Zo gebruiken ze de titaniumtanks als soeppan.

<object classid="clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000" width="334" height="280" codebase="http://download.macromedia.com/pub/shockwave/cabs/flash/swflash.cab#version=6,0,40,0"> <param name="src" value="http://www.youtube.com/v/iKI0UnHpkf8"><embed type="application/x-shockwave-flash" width="334" height="280" src="http://www.youtube.com/v/iKI0UnHpkf8"></object>

Monsieur Advertising
Rasoptimist en visionair Marcel Bleustein-Blanchet (1906-1996) stond aan de wieg van de moderne reclame en marketing. Op zijn twintigste richtte hij Publicis op, nu een van de grootste reclamebureaus ter wereld. Monsieur Advertising portretteert zowel Bleustein-Blanchet als de opkomst van de consument, onlosmakelijk met elkaar verbonden. Monsieur Advertising, gelardeerd met archiefbeelden en privémateriaal, oogt als een vlotte reclamefilm. Passender kan niet voor een intrigerend portret van Bleustein-Blanchet als de belichaming van de geest van de vooruitgang.

Transcendent Man
Ray Kurzweil is moeilijk in één kwalificatie te typeren: hij is uitvinder, schrijver, futurist en zakenman. Maar bovenal is deze gedreven Amerikaan bekend als prediker van de Singulariteit - grofweg samengevat het moment waarop mens en machine één zullen zijn. Volgens Kurzweil zullen in 2029 computers even intelligent zijn als mensen. In hoog tempo worden de denkbeelden en drijfveren van Kurzweil uiteengezet. De wereld van nanotechnologie, genetica en robots wordt geïllustreerd met behulp van grafische technieken, (archief)filmpjes en interviews. Voor- en tegenstanders, van Californië tot Hong Kong, komen aan het woord. Kurzweil legt uit waarom hij geïnteresseerd is in de 'bestemming van de mens-machinebeschaving' en waarom hij onsterfelijkheid najaagt ('Ik wil mijn vader weer tot leven brengen').

<object classid="clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000" width="334" height="280" codebase="http://download.macromedia.com/pub/shockwave/cabs/flash/swflash.cab#version=6,0,40,0"> <param name="src" value="http://www.youtube.com/v/Es-0znFLMfw"><embed type="application/x-shockwave-flash" width="334" height="280" src="http://www.youtube.com/v/Es-0znFLMfw"></object>

Talhotblond
In 2007 haalde het bericht wereldwijd de kranten: de zevenenveertigjarige Thomas Montgomery vermoordde zijn jongere collega Brian Barrett om een meisje dat geen van beiden ooit had ontmoet. Ze hadden haar alleen via internet gesproken. Online deed Montgomery zich onder de naam 'marinesniper' voor als de achttienjarige marinier Tommy. Hij begon een tumultueuze cyberrelatie met tiener Jessica (de 'talhotblond' uit de titel), maar Brian ('beefcake') kwam tussen hen in te staan. Regisseur Barbara Schroeder was jarenlang verslaggever voor de zender Fox 11 in Los Angeles, en blijft dicht bij de vorm van de true crime reportages die ze daar maakte. Er is één belangrijk verschil met de true crime reportage: de voice-over. Deze betracht niet de gebruikelijke afstandelijkheid, maar wordt zogenaamd door het slachtoffer ingesproken. Het levert de opmerkelijke openingszinnen van de film op: 'Online kun je zeggen wat je wil. En daarom ben ik dood, geëxecuteerd op tweeëntwintigjarige leeftijd.'

<object classid="clsid:d27cdb6e-ae6d-11cf-96b8-444553540000" width="334" height="280" codebase="http://download.macromedia.com/pub/shockwave/cabs/flash/swflash.cab#version=6,0,40,0"> <param name="src" value="http://www.youtube.com/v/CYOIL7tsxqk"><embed type="application/x-shockwave-flash" width="334" height="280" src="http://www.youtube.com/v/CYOIL7tsxqk"></object>

RIP - A Remix Manifesto
In een club gaan jongeren op een opzwepende muziekmix uit hun dak. De dj van de dag heet Girl Talk en is een meester in de mash up: samples uit bestaande muziek mixen tot een nieuw nummer. Daarmee haalt de jonge artiest zich wel problemen op de hals. Het openbaar draaien en bewerken van andermans muziek, ofwel het intellectueel eigendom van anderen, kost geld. Met deze copyrightwetgeving is regisseur Brett Gaylor het pertinent oneens: 'Dat betekent dat mijn favoriete artiest een crimineel is en dat jij niet zou mogen kijken omdat ik deze nummers niet in mijn film mag gebruiken.' Gaylors berekening van wat een nummer van Girl Talk qua rechten zou moeten kosten, is schokkend. Dat bedrag is door niemand op te brengen. Gaylor wil met dit eigentijdse, filmische manifest een lans breken voor iedereen die bestaande muziek wil gebruiken om er iets nieuws mee te creëren.

We Live in Public
De onbekende internetmiljonair Josh Harris is altijd gefascineerd geweest door de invloed van nieuwe media op het dagelijks leven. Harris lanceerde zijn Big Brother avant la lettre door in 1999 in New York City een experiment te starten waarbij zo'n honderd kunstenaars in één ruimte elke seconde van de dag via camera's en internet worden gevolgd. Het project 'Quiet, We Live in Public' was volgens Harris een analogie van hoe internet er in werkelijkheid uit zou zien. Slapen, douchen, seks; alles werd gefilmd, bekeken en becommentarieerd binnen de gemeenschap. Na de onvermijdelijke implosie van 'Quiet' liet deze 'Andy Warhol van de cybergeneratie' 32 camera's in de woning van hemzelf en zijn vriendin installeren om internetgebruikers inzicht te geven in hun dagelijkse beslommeringen. Ook dit project stortte in waarna Harris eenzaam en berooid naar Ethiopië vertrok. Filmmaakster Ondi Timoner was een van de bewoners van het Quiet-project en peurde tien jaar lang in Harris' leven. We Live in Public documenteert een experimentele periode van een internetpionier en werpt de vraag op: neemt ons virtuele leven het straks over?

Winnebago Man
"De moderne variant op de freakshow", noemt een bezoeker van het Amerikaanse Found Footage Festival het fenomeen: internetfilmpjes waarin gewone mensen zich onsterfelijk belachelijk maken, tot plezier van de gehele online gemeenschap. Zoals die van de Winnebago Man, ook wel bekend als 'de kwaadste man ter wereld'. In 2005 ging de video online, en daarmee mainstream: het was het een van de eerste grootste hits op het toen piepjonge YouTube. Lijdend voorwerp is Jack Rebney, die zich in de reeks mislukte opnames in hilarische scheldkanonnades boos maakt op de hele wereld, van de opnameassistent tot de vliegen die om zijn hoofd zoemen, maar vooral op zichzelf. Filmmaker Ben Steinbauer was een fan van het eerste uur, en gaat in Winnebago Man op zoek naar Rebney. Zijn persoonlijke zoektocht is een onderzoek naar deze 'nieuwe vorm van beroemdheid', zoals media-expert Douglas Rushkoff het noemt. En zoals altijd blijkt de realiteit vele malen weerbarstiger, ingewikkelder en grappiger dan hij op YouTube getoond wordt.

Natuurlijk zitten er tussen de 300 films meer pareltjes dan deze twaalf. Kijk voor meer trailers op de YouTube-pagina van het IDFA.